DE KUNST VAN HET KIJKEN - Kunstadvies Hanneke Janssen DE KUNST VAN HET KIJKEN - Kunstadvies Hanneke Janssen

Hanneke Janssen

Na vijf jaar digitaal KUNSTADVIES Hanneke Janssen, gaat er een grote wens van mij in vervulling om een fysieke tentoonstelling te kunnen maken bij Pennings Foundation.

Met de tentoonstelling DE KUNST VAN HET KIJKEN, en de geplande educatieve activiteiten gedurende deze tentoonstelling hoop ik, als KUNSTADVIES Hanneke Janssen, ontmoetingen te bevorderen tussen kunstenaars, kunstkijkers, kopers en opdrachtgevers.

De kunst van het kijken 
Vijfjarig jubileum van Kunstadvies Hanneke Janssen
Tentoonstelling Eindhoven, Pennings Foundation, 15 mei – 20 juni 2021

Blijven kijken, verder kijken
Kitty Zijlmans, Universiteit Leiden
15 mei 2021

23 kunstenaars (9 vrouwen, 14 mannen) van wie 15 voor deze gelegenheid een multiple van vijf hebben gemaakt.

Drie spelers

Bij de kunst van het kijken zijn drie spelers betrokken: het kunstwerk, de beschouwer en de plek. De beschouwer ontmoet het kunstwerk op een bepaalde plek, in een specifieke ruimte. De ontmoeting is met het werk, niet met de kunstenaar, al is deze uiteraard de maker van het werk en dus indirect betrokken en aanwezig. De communicatie vindt echter plaats tussen de kijker en het fysieke kunstwerk. Het concrete werk is van belang omdat de materialiteit van het kunstwerk een rol speelt in de ‘ontmoeting’. Ik gebruik nog steeds graag het woord ‘ontmoeting’, omdat dat de diepgang aangeeft van het gebeuren. Het was Hans Locher, kunsthistoricus, conservator en aansluitend directeur van het Gemeentemuseum (nu het Kunstmuseum) Den Haag in de periode 1988-2000 die sprak over de ontmoeting met een ‘aanwezigheid’. Het kunstwerk – hoe miniem misschien in materiaal – is, net als wij, beschouwers, een fysieke, materiële aanwezigheid in de ruimte. We zijn samen op die plek. Op deze ‘ontmoetingen’ ga ik het nu verder in.

Uitnodigingskaart

De kunst van het kijken begint al bij de uitnodigingskaart. Ook dat is een fysiek ding, met een bepaalde materialiteit en er is veel op te zien. Hoe kijken we naar de kaart? Via de gebruikelijke leesrichting (van onze cultuur) van links naar recht en van boven naar beneden, of van rechts naar links, van onder naar boven, of springt ons oog eigenlijk een beetje rond over de kaart en blijft ergens hangen? En waar is dat dan? Dat zal per persoon verschillen en hangt af waar je oog blijft hangen: kleur, vorm, herkenning. Test het maar eens bij jezelf. Wat de kaart zeker zal doen is de herkenning stimuleren want, hoe klein ook, de beelden op de kaart hebben zich al in ons visuele geheugen genesteld. Maar dan moet de kaartontvanger wel even de rust hebben genomen de afbeeldingen langs te lopen en goed te bekijken. Het zijn afbeeldingen van dezelfde grootte en tweedimensionaal. De materialen van de kunstobjecten zijn wel enigszins te herleiden maar voor een goede interactie is de ontmoeting met het werk cruciaal. Dan komen we oog in oog met de objecten in de diversiteit van al hun materialen en dimensies.

Kijken en benoemen

Naar kunst kijken kan iedereen maar dat kijken kan men ook aanscherpen en ontwikkelen. Behalve intenser met het kunstwerk omgaan, er meer van genieten en er veel van opsteken, kan men er ook nog wat van leren over zichzelf. Kunst ligt in ieders bereik en ermee omgaan ook. De wereld is gevuld met visuele prikkels, de visuele cultuur is alomtegenwoordig en we doen niet anders dan kijken, maar gericht kijken – en daar vraagt kunst om – is een actieve bezigheid. Dat vereist aandacht en een open houding. Beeldanalyse klinkt heel technisch en dat is het misschien ook wel, maar het simpel benoemen van wat je ziet, is al een eerste stap. In de ruimte van Pennings Foundation waar het werk van 23 kunstenaars is samengebracht is er een keur aan beelden te ontmoeten en steeds weer is de vraag: wat is dit voor een beeld, wat zegt het mij, waarom spreekt het me aan, hoe spreekt het tot me?

Via het kijken en benoemen vertaalt men als het ware wat men ziet naar taal om er greep op te krijgen. Dat benoemen is belangrijk omdat het de beschouwer geordend laat kijken en hem of haar ook dwingt de tijd te nemen. Kunstbeschouwing impliceert aandacht en vraagt om een gestructureerde aanpak beginnend met de vraag: wat zien we? En van daaruit naar de voorstelling, de vorm en beeldopbouw, materiaal, kleurgebruik, licht/donker-spel (bijvoorbeeld door de driedimensionaliteit en de wisselende lichtval), wanneer relevant, ruimtelijkheid, en tot slot betekenisgeving, want die komt tot stand in het proces van interactie tussen beeld en beschouwer. Wat betekent het beeld voor de beschouwer? Beeldvertalen noemt kunsthistoricus en -criticus Cor Blok (1934-2021) dit proces van beschrijven, analyseren en interpreteren.

Inwerking

Uiteraard wil men ook graag weten wie de maker is, wanneer het werk is gemaakt en waar, voor welke plek, welke context, maar voor de eerste aanzet tot waarnemen en benoemen zijn deze zaken niet onmiddellijk relevant. Integendeel, het is juist goed om het beeld eerst goed op je te laten inwerken. De beschouwer communiceert immers met het werk en niet met de kunstenaar. Dat geldt ook voor de titel, het is raadzaam om het meenemen van de titel in het kijk- en benoemproces even op te schorten, omdat de titel wellicht meteen te veel richting geeft. Bovendien kan het net zo goed zijn dat de kunstenaar de beschouwer met de titel op het verkeerde been wil zetten. Ook is het van belang om mee te nemen waar men het werk ziet omdat werk en context met elkaar zijn verbonden, ook wanneer het gaat om een tijdelijke tentoonstelling. De hanging of plaatsing naast elkaar heeft effect op hoe men het werk ‘leest’. Door de opstellingen ontstaan er constellaties die nieuwe betekenissen of beeldrijm met zich kunnen meebrengen.

Diep kijken

Het is allereerst van belang dat men de tijd neemt om goed te kijken en te benoemen wat men ziet. In het diepgaand beschouwen (‘diep kijken’) van vorm en voorstelling komt het proces van betekenisgeving op gang. Wat zegt het kunstwerk de beschouwer, wat spreekt hem of haar aan. Vandaaruit kun je verder onderzoek doen en nagaan wat het kunstwerk over kunst en culturele context zegt, maar ook hoe en waarom het jou als beschouwer zo specifiek aanspreekt. Zo kom je tot een gereflecteerde kunstbeschouwing en die brengt verdieping, plezier – ook vanwege de heuristiek: het vinden en het her- en erkennen.

Tot slot, waarom is naar kunst kijken zo belangrijk? Ik gebruik expliciet het woord ‘belangrijk’ omdat de kunst van het kijken verder gaat dan alleen een emotionele reactie, een plezier eraan beleven, want dat speelt uiteraard ook. Kunst maken en kijken, de bestudering en het behoud ervan hebben een grote maatschappelijke waarde. Kijken naar kunst vergroot onze denkkracht. Kunst maakt het mogelijk om complexe problemen te visualiseren en mensen sensitiever te maken.

De bemiddelaar

Zonder plek, maar daaraan voorafgaand, zonder bemiddelaar tussen kunstenaar en publiek geen tentoonstelling en dus geen mogelijkheid tot ontmoetingen met kunst, met die andere, zo intrigerende aanwezigheden. Met deze tentoonstelling komt er een hartenwens van Hanneke Janssen in vervulling: na decennia actief in de kunstwereld en de afgelopen vijf jaar als onafhankelijk adviseur en bemiddelaar, gaat deze expositie ook over haar kijken. De keuze van de kunstenaars is die van haar, ze zijn weloverwogen en in samenhang bij elkaar gezocht en de werken tezamen vormen zo een visueel geheugen.

Uiteraard moet ook de kunstbemiddelaar geld verdienen met haar advieswerk en de verkoop van kunst, maar daar gaat het Hanneke niet in de eerste plaats om. Zij wil de kunst bij de mensen brengen en hen naar kunst leren kijken. Daarin zit de kunst.

En voor de toekomst, de volgende vijf jaar: kunst bij de mensen blijven brengen, ook elders in Nederland, en dan ‘verder kijken’. Letterlijk en figuurlijk.

Voor verder lezen:
Cor Blok, Beeldvertalen. De werking en interpretatie van visuele beelden. Amsterdam, Amsterdam University Press 2003

Kitty Zijlmans, Kunstgeschiedenis. Amsterdam, Amsterdam University Press / Singel Uitgeverijen 2018 (Elementaire Deeltjes no. 60).

 

% jaar - Kunstadvies Hanneke Janssen